Op 24 februari 2023 heeft de parlementaire enquêtecommissie Aardgaswinning Groningen (PEAG) haar rapport Groningers boven Gas gepresenteerd. Daarin werd de conclusie getrokken dat de belangen van Groningers structureel zijn genegeerd. Het belang van de aardgasbaten lange tijd werden geprevaleerd boven de veiligheid van de Groningers.
De kabinetsreactie op dit rapport is op 25 april 2023 april gepresenteerd middels de Kamerbrief 'Nij begun: op weg naar erkenning, herstel en perspectief'. In deze brief staan 50 maatregelen aangekondigd en de financiering daarvan. De maatregelen zijn onder te verdelen in een aantal categorieën schade & versterken (de herstelagenda), verduurzaming (de isolatieagenda), economische agenda (inclusief NCG), sociale agenda en bouwen aan de overheid. De uitwerking van deze agenda’s is in volle gang. De uitvoering vraagt een generatielange inzet én goede samenwerking van Rijk en Regio welke wordt vastgelegd in de wijzigingswet Wet Groningen. Jaarlijks wordt een Staat van Groningen uitgebracht met daarin een monitor of de gestelde doelen worden gehaald.
De Groningenwet en uitvoeringsagenda's
In 2025 is hard (verder) gewerkt aan de uitwerking van Nij Begun. Op de Groningenwet, waarin de maatregelen van Nij Begun moeten landen inclusief de monitoring van de Staat van Groningen is inmiddels geadviseerd door de Raad van State, waardoor deze ter behandeling kan worden aangeboden aan de Tweede Kamer. In de wet is onder meer opgenomen dat de minister de zorg draagt voor het bevorderen van de ontwikkeling van de brede welvaart in de gemeenten in de provincie Groningen en de drie noordelijke Drentse gemeenten en de zorg voor het bevorderen van de verduurzaming richting het aardgasvrij gereed maken van woningen.
De (tijdelijke) governance werkt en langs 4 sporen vindt daarin de nadere uitwerking en uitvoering van de Economische Agenda, de Sociale Agenda, de Isolatieagenda en de Agenda Herstel van Groningen plaats. Al deze agenda's zullen grote impact hebben op de gemeente Eemsdelta. In 2025 is onderzocht op welke wijze een definitieve governance ingericht moet worden. Daarom zal het komende jaar duidelijk worden wat dit precies voor consequenties heeft voor de gemeente Eemsdelta.
Voor de Sociale en Economische agenda zijn (onafhankelijke) kwartiermakers verder gegaan met vele partijen om tot gezamenlijke generatielange agenda te komen. Deze agenda’s zijn in 2025 vastgesteld. Welke resultaten hier zijn behaald, is opgenomen in onder het kopje Mens & Maatschappij (sociale agenda ) en Fysieke Leefomgeving en Economie (economische agenda ).
Voor wat betreft de isolatieagenda is in 2025 een (rijks) subsidieregeling gefaseerd in werking getreden. Onder het kopje Fysieke Leefomgeving en Economie wordt hier nader op ingegaan.
In tegenstelling tot de andere agenda’s gaat het in de herstelagenda om het verbeteren van een programma dat al jaren loopt inzake schadeherstel en de versterkingsoperatie. Eén van de onderwerpen in de uitwerking is de overheidsaanpak zoals geadviseerd door de Commissie Van Geel evenals een aanpak voor verschillen waar dezelfde commissie over heeft geadviseerd. In 2025 heeft dit geleid tot het vaststellen van een agenda voor herstel wat zich richt op het verbeteren van de samenwerking van betrokken instanties.
In de kabinetsreactie Nij Begun is ook aandacht voor de leefbaarheid van wijken en dorpen. Aan de gemeente Eemsdelta wordt 92 miljoen beschikbaar gesteld om de leefbaarheid en sociale cohesie, die zwaar te lijden hebben onder de (terugkerende) schades en versterkingsoperatie, te verbeteren en te herstellen. De gemeente heeft een visie opgesteld op welke wijze zij hier invulling aan willen geven.
De raad heeft in 2024 besloten dat van het totale bedrag 50% beschikbaar is voor dorpen en wijken, 40% voor gebiedsoverstijgende plannen en 10% voor organisatiekosten en ondersteuning van dorpen en wijken. In 2025 stond de uitvoering van het programma vooral in het teken van voorbereiding en het inrichten van de benodigde randvoorwaarden. In dat kader zijn vastgesteld:
· Uitvoeringsplan dorps- en wijkvisies Eemsdelta, waaronder het optuigen van een programmabureau dorps- en wijkvisies en een verdeelsleutel voor de middelen per dorp/wijk;
· Inkoop procesbegeleiding dorps- en wijkvisies Maatregel 14 Nij Begun;
· Subsidieregeling dorps- en wijkvisies (50%)
· Beleidsregel en subsidieregeling gebiedsoverstijgende plannen (40%)
Dorpen en wijken kunnen nu een procesbegeleider selecteren en gezamenlijk werken aan een visie. Een ruime meerderheid van de dorpen en wijken is gestart met de voorbereiding of is al begonnen met het visietraject. Op basis van de visies kan vervolgens een beroep worden gedaan op het beschikbare ‘trekkingsrecht’ per dorp/wijk door subsidie aan te vragen. De eerste subsidieaanvraag is inmiddels ontvangen.
Daarnaast kunnen gemeentelijke en maatschappelijke initiatieven een aanvraag indienen voor een bijdrage uit de middelen voor gebiedsoverstijgende plannen. Ook hiervoor zijn de eerste aanvragen ontvangen.
De middelen vanuit Maatregel 14 zijn beschikbaar tot en met 2032. Uiterlijk 31 december 2032 moeten alle werkzaamheden zijn uitgevoerd. Gezien het opstartkarakter van 2025 lag de nadruk op voorbereiding en het aangaan van verplichtingen; de daadwerkelijke besteding zal in de periode 2026–2032 toenemen.